‘Denk nu vast na over het afschalen van zorg bij code zwart’

Samenvatting

Stel: er ontstaat een code zwart op jouw afdeling, wat is dan het effect op jullie zorgverlening? Ic-verpleegkundige Marieken van der Grinten maakte een leidraad voor een afschaalplan van verpleegkundige handelingen. Ze raadt iedereen aan om nu al aan de slag te gaan met de vragen die tijdens een zorgcrisis ontstaan.

Marieken van der Grinten heeft een missie. Als ic-verpleegkundige uit het Radboudumc in Nijmegen weet ze hoe het is om tijdens een zorgcrisis zoals de coronapandemie onder zeer hoge druk te moeten werken. En wat een morele stress dat kan opleveren. Nu wil ze verpleegkundigen van reguliere verpleegafdelingen helpen om deze stress enigszins voor te zijn, én ondertussen om de kwaliteit van zorg te waarborgen. Misschien loopt de druk op de zorg weer sterk op deze winter. Dan kun je maar beter goed voorbereid zijn.

Verpleegkundigen moeten meebepalen

Van der Grinten maakte daarom de ‘Leidraad afschaalplan verpleegkundige handelingen’¹, die teams kan helpen nadenken over welke zorg wanneer ingezet moet worden als er een zorgcrisis is zoals tijdens de covid-19 pandemie. ‘Wij verpleegkundigen moeten zelf nadenken over het beleid dat ons werk beïnvloedt. Voor je het weet nemen managers en artsen de beslissingen, terwijl die uiteraard geen verpleegkundige blik hebben. Zo ging het ook tijdens de coronacrisis, terwijl dat vooral een verpleegkundige crisis was omdat er te weinig collega’s waren voor de grote toestroom aan patiënten. Het is dan toch logisch dat wij zelf nadenken over hoe wij de zorg willen inrichten?’

‘Wij moeten hier zélf over nadenken, voor je het weet nemen managers en artsen weer de beslissingen'

Nu al nadenken over code zwart

Van der Grinten maakte de Leidraad tijdens de tweede coronagolf. Als lid van de centrale triagecommissie had ze zicht op het effect van code zwart op verpleegafdelingen.

Ze raadt verpleegkundigen aan om nu al na te denken over de effecten van een mogelijke zorgcrisis. ‘Als je onder enorme druk staat omdat je zorg moet leveren met te weinig collega’s, dan is het fijn als je als team een houvast hebt. Dat iedereen weet: in deze situatie stoppen we met dagelijks ADL, in die situatie stoppen we met mobiliseren. Het geeft houvast, en zet alle neuzen dezelfde kant op. Morele stress kun je er niet helemaal mee voorkomen, maar als verpleegkundigen gehoord worden en meedenken, kunnen ze het beter aan.’

Essentiële zorg op jouw afdeling

In de Leidraad wordt aangeraden om eerst met het eigen team te bespreken wat tijdens code zwart (zie kader op de volgende pagina) essentiële zorg is voor jouw afdeling. ‘Het afschaalplan zelf maak je niet met 20 mensen samen. Ik denk dat bijvoorbeeld 2 collega’s het plan kunnen uitwerken, maar ik raad inderdaad aan om wel eerst met het hele team na te denken over wat essentiële zorg is. Voor een afdeling hematologie kan dat bijvoorbeeld hygiëne handhaven zijn, en bij geriatrie kun je denken aan valpreventie.’

Voor de uitwerking van het afschaalplan gebruik je het Afwegingskader fase 3: ziekenhuis van V&VN.² Het is een handig hulpmiddel om je te ondersteunen bij het maken van keuzes en je voor te bereiden op hoe je handelt als de continuïteit van de zorg zwaar onder druk komt te staan.

‘Code zwart is gericht op het in leven houden van mensen; alle zorg die daar niet direct aan bijdraagt, kan vervallen’

Stel in het team deze vragen

Terug naar het afschaalplan. Daarin wil je vastleggen welke verpleegkundige zorg je niet meer uitvoert en welk nog wel, stelt Van der Grinten. ‘Denk na over wat je als eerste afschaalt en wat je weer als eerste hervat bij minder drukte.’

Het komt neer op de volgende vragen:

• Is het mogelijk deze handeling minder frequent uit te voeren?

• Is het mogelijk de handeling op een minder tijdrovende manier uit te voeren?

• Kan de handeling door iemand anders (onder supervisie) uitgevoerd worden?²

Denk bijvoorbeeld aan:

Hulp bij ADL

• Wassen/ADL minimaliseren of volledig achterwege laten; geen haren wassen/make-up, geen lichaamsverzorging.

Hulp bij voeding

• Bij extreme drukte sondevoeding overwegen voor patiënten die niet zelfstandig kunnen eten.

Verpleegtechnische handelingen

• Vitale waardes: hoe vaak meten en bij welke patiënten

• CVC 1x per week vervangen in plaats van elke 72 uur

• CVC-lumina die niet gebruikt worden afsluiten met katheterlock

• Infusen afdoppen

(IV-)Medicatie klaarmaken en/of toedienen

• Medicatie: apotheek laten voorbereiden en ok-assistenten/co-assistenten laten voorbereiden op de afdeling

Toiletgang

• Bij extreme drukte gebruik van incontinentiemateriaal bij immobiele, maar wel continente patiënten

Mobiliseren.²

• Draaien/mobiliseren door draai-/mobiliseerteams (bijvoorbeeld fysiotherapeuten)

Organisatie

• Artsenvisite: hoe vormgeven en wat wordt de frequentie

• Secretaresses ook in de avond inzetten voor telefoonverkeer/regelzaken

• Zorgondersteuners inzetten voor randzaken afdeling, aanvullen/opruimen/assisteren

AFSCHALEN VAN DE ZORG

Beroepsvereniging V&VN gebruikt 3 fases om te komen tot antwoord op de vraag: zorg afschalen of niet.

1. In fase 1 (groen) is de situatie normaal en beheersbaar. Beslissingen worden lokaal, in de instelling, genomen. Je werkt zoveel mogelijk volgens de in normale situaties geldende richtlijnen en protocollen.

2. In fase 2 (oranje) is de situatie kritiek. De beslissingen worden niet meer lokaal genomen, maar regionaal (bijvoorbeeld door de veiligheidsregio). In deze fase werk je al met aangepaste afspraken over werken volgens protocollen en richtlijnen.

3. In fase 3 (of code zwart) is het crisis, een noodsituatie. De overgang van fase 2 naar fase 3 wordt op landelijk niveau uitgeroepen door het ministerie van VWS. Je wordt hierover geïnformeerd door je werkgever. In deze fase kun je geen zorg meer verlenen volgens de geldende normen voor kwaliteit en veiligheid.²

ERVAREN STRESS TIJDENS COVID-19 CRISES.³

1. Je onveilig voelen omdat je invalt op een afdeling die voor jou onbekend is, met ziektebeelden die voor jou nieuw zijn en collega’s die je niet kent

2. Je onveilig voelen (verlies van controle) door het uit handen geven van zorg aan (op jouw discipline) onervaren collega’s (bijvoorbeeld op de ic)

3. Niet toekomen aan stervensbegeleiding

4. Stapeling van verdrietige situaties. 1 keer iemand in zijn eentje zien sterven gaat misschien nog, maar 4 patiënten in een maand kan heel zwaar worden

5. Omgaan met agressieve familieleden

6. Uitleggen van strenge bezoekregels die jij zelf niet hebt bedacht

7. 7Geen tijd hebben voor psychosociale zorg, een belangrijk onderdeel van het verpleegkundig vak waar verpleegkundigen veel waarde aan hechten.

AFWEGINGSKADER CODE ZWART: ZORGVERLENING.¹

Fase 1 = normaal:

• Professionele zorgverlening volgens de bestaande afspraken, richtlijnen en protocollen

• Stem af met de patënt, behandelend arts(en) andered betrokken disciplines.

• Breng de gezondheidsrisico’s voor de patënt in beeld bij het mogelijk afschalen van zorg: psychisch, fysiek en welbevinden.

Fase 2 = kritiek:

• Het is niet meer mogelijk alle professionele zorg uit te voeren.

• Prioriteer in overleg met de patënt, familie en behandelend arts(en) de minimale professionele zorg.

• Breng de voorbehouden en risicovolle handelingen in kaart. Prioriteer.

• Breng de frequentie van uitvoeren professionele zorg omlaag volgens afspraken.

• Monitor volgens afspraak bij verminderen van professionele zorg.

• Verspreid zorgverlening over de dag.

• Overweeg inrichting van palliatieve unit of afdeling in het ziekenhuis.

• Werk met taakdifferentiatie.

Fase 3 = CRISIS.

• Uitvoeren van professionele zorg is niet mogelijk.

• Zorg is gericht op houdbaar houden van de situatie en het voorkomen van crisissituaties.

• Beperk tot het uitvoeren van minimale zorg, daar waar mogelijk conform de gemaakte afspraken met patënt en/of familie.

• Familie en niet-zorgprofessionals nemen zorgtaken over. Monitoren is belangrijk.

• Werk met taakdifferentiatie.

• Palliatieve terinale zorg: werl volgems geldende protocol van het ziekenhuis.

• En overweeg inrichting vand palliatieve unit of afdeling in het ziekenhuis.

‘Als wij als verpleegkundigen gehoord worden en meedenken, kunnen we het beter aan’

Code zwart

De kern van het maken van een afschaalplan van verpleegkundige zorg voor code zwart is: hoe houden we zoveel mogelijk mensen in leven - alle zorg die daar niet direct aan bijdraagt kan in principe komen te vervallen, legt Van der Grinten uit. ‘In werkelijkheid zal de drukte een golvende beweging zijn van minder drukke en drukkere periodes, maar de teams moeten zich voorbereiden op het slechtste scenario. Ik wil collega’s op het hart drukken daar nu al over na te denken. Maak daar tijd voor vrij, en zorg dat de collega’s die het afschaalplan uitwerken uit zorg gepland worden.’